Để thực hiện mục tiêu trên, trong những năm qua GDTX Hà Nội không ngừng mở rộng mạng lưới, qui mô, tăng số học viên theo học các chương trình với 28 trung tâm GDTX, trường BTVH và 232 trung tâm học tập cộng đồng (TT HTCĐ) xã, phường đã tạo nên một mạng lưới rộng khắp, tạo cơ hội học tập cho mọi đối tượng. Hàng năm có khoảng 3.000 học viên theo học BTVH tiểu học, THCS, 16.000 học viên theo học BT THPT (nay gọi là chương trình GDTX cấp THPT) và đông đảo hơn cả là số học viên theo học bằng hình thức chuyên đề đáp ứng yêu cầu của cộng đồng với các nội dung: thời sự, pháp luật, chuyển giao kỹ thuật nông nghiệp, thủy sản, các câu lạc bộ. Với hàng trăm nghìn lượt người mỗi năm (năm 2005 có 120 nghìn lượt; năm 2006 có 420 nghìn lượt người). Như vậy, đối tượng người học của GDTX là đa dạng, đủ mọi lứa tuổi, thành phần từ các em nhỏ, thanh thiếu niên đến người lao động. Đối tượng đó có sự khác nhau về tuổi đời, nghề nghiệp, điều kiện sống, điều kiện lao động và cả khả năng học tập. Số người lớn theo học các hình thức, nội dung của GDTX ngày càng đông đảo. Vấn đề đặt ra là cán bộ quản lý, giáo viên của các nhà trường trong GDTX phải có hiểu biết sâu sắc về phương pháp dạy học người lớn. Có như thế mới làm tốt được công việc của mình. Trong thời gian vừa qua việc đổi mới phương pháp dạy học đã được đẩy mạnh ở tất cả các ngành học, cấp học và bước đầu đã đạt được một số kết quả nhất định. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân, việc đổi mới phương pháp dạy học còn chậm, nhất là trong GDTX. Phương pháp dạy học người lớn ở các TT HTCĐ còn ít được đổi mới. Giáo viên chủ yếu thuyết trình, dạy chay, độc thoại, phương pháp dạy học còn chưa phù hợp với người lớn. Nếu mục đích của học là chiếm lĩnh khái niệm, thì mục đích của dạy lại là điều khiển tối ưu quá trình chiếm lĩnh. Mỗi người giáo viên cần nắm vững được mục đích trên mới thực hiện đầy đủ vai trò của người dạy học. Trước hết chúng ta hãy bàn đến những đặc điểm tâm sinh lý, điều kiện của người lớn đi học, họ là những người lao động, những người đã trưởng thành và có chức năng, vị trí xã hội nhất định, xét về quá trình học tập thì đa phần họ là những người được học nhưng chưa đầy đủ, còn bị thiệt thòi do nhiều lý do, nay cần phải học tập để nâng cao hiểu biết những kiến thức chuyên môn và những kỹ năng mới. Đặc điểm lớn nhất của người lớn đi học là những người trưởng thành về mặt xã hội, có gia đình. Họ có những quan niệm, cách làm, nếp sống được hình thành tương đối vững chắc, là những người có đủ tư cách giải quyết những việc thuộc chức năng của mình, có tư duy, có nhận thức, có nhân cách, họ có thể xác định thái độ đúng trong học tập, có ý chí nỗ lực học tập và khả năng tập trung lâu bền. Song người lớn đi học cũng có những hạn chế về khả năng nhận thức. Người lớn đi học không có nhiều thời gian dành cho việc học tập. Trên đây là những yếu tố tác động đến quá trình đi học của người lớn. Trong quá trình giảng dạy cho đối tượng người lớn chúng ta cần nắm chắc nguyên tắc dạy học sau đây:
1. Giáo viên cần tập trung vào các vấn đề thiết thực, chú ý nhấn mạnh nội dung đang học có thể vận dụng vào đâu, để làm gì.
2. Luôn liên hệ bài giảng và các tài liệu sẵn có với các kinh nghiệm sẵn có của người học.
3. Chú trọng liên hệ việc học, dạy với mục tiêu của giáo dục thường xuyên.
4. Động viên những suy nghĩ, thắc mắc và tìm ra sự thách thức của nội dung, hình thức và các quan điểm.
5. Giáo viên cần lắng nghe, tôn trọng các quan điểm của người học để cùng họ bàn luận, tìm cách khắc phục những chỗ khó trong quá trình dạy và học.
6. Cần khuyến khích các học viên trao đổi với nhau trong tổ, nhóm, lớp và tự nghiên cứu tìm tòi các tài liệu.
7. Các thầy giáo, cô giáo cần đối xử bình đẳng, trân trọng đối với các học viên vì bản thân họ là những người giàu kinh nghiệm sống.
Phương pháp dạy học người lớn đã được thể hiện ở khoản 4, điều 45 Luật giáo dục năm 2005 nêu rõ: “Phương pháp giáo dục thường xuyên phải phát huy vai trò chủ động, khai thác kinh nghiệm của người học, coi trọng việc bồi dưỡng năng lực tự học, sử dụng phương tiện hiện đại và công nghệ thông tin để nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy và học”. Gần đây, tại Nghị quyết Đại hội Đảng X (2006) một lần nữa khẳng định chủ trương “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục, phát huy tính tích cực, sáng tạo của người học, khắc phục lối truyền thụ một chiều”. Các phương pháp dạy học người lớn cần được chú ý, đó là phương pháp thảo luận nhóm; phương pháp động não kích thích mọi người nói được ý nghĩ trước một nội dung; phương pháp tình huống, nghiên cứu điển hình; phương pháp tranh luận; phương pháp dùng phiếu thăm dò.
Trên đây là các phương pháp dạy học người lớn, các phương pháp này thể hiện sự tôn trọng người học, tôn trọng kinh nghiệm, tạo điều kiện cho học viên là người lớn được tham gia trao đổi nhiều hơn, được chia sẻ học tập kinh nghiệm lẫn nhau nhiều hơn. Các phương pháp này có tác dụng giúp người lớn dễ tiếp thu, dễ nhớ và nhớ lâu, giúp họ mạnh dạn, tự tin, phấn khởi hơn khi được tham gia các vấn đề. Đặc biệt phương pháp dạy học người lớn là một yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng của các chương trình GDTX.
Các thầy cô giáo các trung tâm GDTX, trường BTVH và các cộng tác viên tại các trung tâm HTCĐ cần nắm chắc để vận dụng. Bao trùm trong phương pháp dạy học người lớn là dạy học theo phương pháp tham gia của cả người dạy và người học, trong đó người học đóng vai trò tham gia tích cực.
Nguyễn Thế Mỹ
Phòng GDTX